Küresel güç rekabeti artık savaş meydanlarında değil, deniz üzerindeki geçiş güzergahlarında yoğunlaşıyor. Greenland–Iceland–United Kingdom hattı, yani GIUK Gap, bu eşiklerin en kritik olanlarından biri. İlk bakışta Kuzey Atlantik’e özgü teknik bir deniz güvenliği başlığı gibi görünen GIUK, gerçekte Afro-Avrasya sisteminin Atlantik’e açılan kuzey kapısıdır. Bu hatta yaşanan her stratejik kayma, yalnızca NATO’nun kuzey kanadını değil, transatlantik bağlar üzerinden Afro-Avrasya’nın tamamını etkiler.
Soğuk Savaş döneminde GIUK Gap, Sovyet Kuzey Filosu’nun Atlantik’e çıkışını engelleyen bir dar geçit olarak ele alınıyordu. Bugün ise mesele ne bu boğazı kapatmak ne de mutlak deniz hâkimiyeti kurmaktır. Asıl mesele, rakibin hareket alanını sürekli gözetim altında tutmak, riskli geçişleri pahalı ve kırılgan hâle getirmektir. Rusya’nın Kola Yarımadası merkezli deniz gücü, uzun menzilli füzeler ve gelişmiş denizaltı kapasitesiyle güçlenmiş olsa da, bu gücün Atlantik’e güvenli biçimde taşınması hâlâ GIUK hattında stratejik baskıya açıktır. Bu nedenle GIUK artık bir coğrafya değil, hareketi düzenleyen bir denge mekanizmasıdır.
ABD ve NATO’nun son yıllarda Greenland, İzlanda ve Faroe Adaları çevresindeki ilgisi de bu çerçevede okunmalıdır. Tartışma zaman zaman Greenland’ın “sahipliği” gibi sembolik başlıklara sıkışsa da, esas konu erken uyarı, denizaltı hareketlerinin takibi ve kuzeyden gelebilecek tehditlerin zamanında yönetilmesidir. Greenland’daki Pituffik Üssü, yalnızca deniz trafiğini değil, Kuzey Kutbu üzerinden gelebilecek füze ve hava tehditlerini de izleyen daha geniş bir güvenlik mimarisinin parçasıdır. Bu durum GIUK’u tek boyutlu bir deniz hattı olmaktan çıkarıp çok katmanlı bir stratejik nokta hâline getirir.
Bununla birlikte GIUK çevresindeki en önemli kırılganlık askerî değil, siyasal ve toplumsal niteliktedir. Greenland, Faroe Adaları ve İskoçya’da tartışılan özerklik ve bağımsızlık senaryoları, bu hattın güvenliğinin yalnızca donanmalarla sağlanamayacağını göstermektedir. Nüfusu ve ekonomik kapasitesi sınırlı olan bu bölgeler, doğrudan askerî baskıdan çok ekonomik nüfuz, yatırım ve bilgi akışı yoluyla etkilenmeye açıktır. Dolayısıyla GIUK’ta ortaya çıkabilecek bir zafiyet, savaşla değil, siyaset ve ekonomi yoluyla oluşabilir.
Afro-Avrasya perspektifi bu noktada ayırt edici bir çerçeve sunar. GIUK’ta yaşanacak bir zayıflama, transatlantik bağları gevşetir; bu gevşeme Avrupa’nın güvenlik kapasitesini ve dayanıklılığını etkiler. Bunun sonucu, Karadeniz, Türk Boğazları ve Doğu Akdeniz üzerindeki stratejik baskının artmasıdır. Başka bir ifadeyle, Atlantik’in kuzeyindeki bir dengesizlik, Afro-Avrasya’nın iç denizlerinde hissedilecektir.
Bu nedenle GIUK’u yalnızca “kuzeyin meselesi” olarak görmek yanıltıcıdır. Türk Boğazları Afro-Avrasya’nın iç denizlerinde nasıl bir basınç dengeleyici kapak işlevi görüyorsa, GIUK da Atlantik sisteminde benzer bir rol üstlenir. Küresel güç mücadelesi artık merkezlerde değil, stratejik su yollarında yoğunlaşmaktadır.
Sonuç olarak GIUK Gap ve Greenland etrafında şekillenen tartışmalar, dar anlamda bir Rusya-NATO çekişmesi değildir. Bu hat, Afro-Avrasya sistemini çevreleyen sınırların yeniden şekillendiğini göstermektedir. Günümüz dünyasında güç, çatışmanın yaşandığı cephelerde değil; o cepheleri besleyen geçiş hatlarını, boğazları ve eşikleri denetleyebilen aktörlerin elinde şekillenmektedir.
Yazar Hakkında
Doç. Dr. Hakan Arıdemir, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü öğretim üyesidir. Uluslararası Hukuk, Bölgesel Deniz Jeopolitiği Meseleleri ve Uluslararası Deniz Hukuku alanında çalışmalarını sürdürmektedir. Afro-Avrasya Araştırmaları Enstitüsü’nün kurucu başkanı olan Doç. Dr. Arıdemir, ulusal ve uluslararası düzeyde birçok akademik projeye, çalıştaya ve yayın faaliyetlerine öncülük etmektedir. Türkiye’nin Afro-Avrasya vizyonu ve Türk dünyası stratejileri üzerine analizler üretmektedir.
